Meteorologen delen de wolken in tien geslachten in, elk met een Latijnse naam die uit een paar stammen is opgebouwd: cirro- voor wat hoog is en uit ijs bestaat, alto- voor de middelhoge etage, strato- voor wat zich in een laag uitspreidt, cumulo- voor wat zich opstapelt, nimbo- voor wat regen brengt. Kent u de stammen, dan leest een naam als altocumulus of cirrostratus bijna vanzelf.
Deze indeling, vastgelegd door de Wereld Meteorologische Organisatie in haar Internationale Wolkenatlas, berust op twee criteria: de hoogte van de wolkenbasis en de vorm van de wolk. Waarnemers, piloten en weervoorspellers gebruiken haar al meer dan een eeuw, en ze blijft de beste manier om de lucht te duiden.
Drie etages, een basishoogte
De hoge etage begint op ongeveer 5.000 m en reikt in onze streken tot 13.000 m. Hier zitten cirrus, cirrocumulus en cirrostratus, dunne witte wolken van ijskristallen. De middelhoge etage loopt van ongeveer 2.000 tot 7.000 m: altocumulus en altostratus horen daar thuis, en nimbostratus, de wolk van de aanhoudende regen, heeft er zijn top. De lage etage reikt van de grond tot 2.000 m, met stratus, stratocumulus en cumulus.
Cumulonimbus en nimbostratus overschrijden hun etage: hun basis is laag, hun top reikt bij de een tot de middelhoge etage en bij de ander tot de tropopauze. Men deelt ze daarom in naar hun basis en herkent ze aan hun dikte. Deze hoogten zijn bij de polen lager en bij de evenaar hoger, en in de winter lager dan in de zomer.
Om de etage van een wolk zonder instrumenten te schatten, kijkt u naar de details. In de lage etages onderscheidt u holten, schaduwen en scherpe randen. Hoe hoger de wolk, hoe fijner, witter en vager ze eruitziet, omdat haar elementen voor het oog kleiner lijken.
De tien geslachten in een tabel
| Geslacht | Etage | Hoogte van de basis | Uiterlijk | Bijbehorend weer |
|---|---|---|---|---|
| Cirrus | Hoge etage | 5.000 tot 13.000 m | witte, zijdeachtige draden zonder eigen schaduw | mooi weer; kondigt verandering aan als hij verdikt tot een sluier |
| Cirrocumulus | Hoge etage | 5.000 tot 13.000 m | banken van minuscule witte korrels zonder grijze kant | verandering mogelijk; van korte duur |
| Cirrostratus | Hoge etage | 5.000 tot 13.000 m | witachtige, doorschijnende sluier met halo | kondigt vaak regen of sneeuw binnen een dag aan |
| Altocumulus | Middelhoge etage | 2.000 tot 7.000 m | witte en grijze afgeronde vlokken of rollen in banken | vaak mooi; castellanus: kans op onweer |
| Altostratus | Middelhoge etage | 2.000 tot 7.000 m | grijs of blauwachtig dek, zon als achter matglas | regen of sneeuw nabij, vooral als de lucht zakt |
| Nimbostratus | Middelhoge etage | 0 tot 2.000 m | donkergrijze, zeer dikke laag met vage onderkant | aanhoudende regen of sneeuw gedurende uren |
| Stratocumulus | Lage etage | 0 tot 2.000 m | grote grijze en witte rollen of vlokken, aaneengesloten | grijze, droge lucht; motregen of lichte regen mogelijk |
| Stratus | Lage etage | 0 tot 2.000 m, vaak vlak boven de grond | egaal grijze laag zonder structuur, zeer lage basis | lage grijze lucht; motregen mogelijk |
| Cumulus | Lage etage | 0 tot 2.000 m | witte hopen met bolle top, vlakke grijzige basis | mooi weer; groeit hij aan, dan zijn buien en onweer mogelijk |
| Cumulonimbus | Lage etage | 0 tot 2.000 m (top tot de tropopauze) | massieve toren, donkere basis, top in aambeeldvorm | onweer, hevige buien, hagel, bliksem, windstoten |
De tien geslachten getekend
Zo gebruikt u de tabel
Begin met de etage: kijk omhoog en vraag u af of de wolk hoog en dun, middelhoog en gespikkeld of laag en massief is. Kijk dan naar de vorm: draden, korrels, een doorlopende sluier, bolle hopen of een egaal grijze laag. De naam volgt uit beide. Een dunne sluier van ijskristallen in de hoge etage is cirrostratus, een dikke grijze laag die de zon verbergt en aanhoudende regen geeft is nimbostratus.
Vaak liggen meerdere geslachten boven elkaar aan dezelfde hemel. Waarnemers noteren dan elke laag apart, van de laagste tot de hoogste, met het deel van de hemel dat ze bedekt in achtsten (octa's). Het blok "vandaag" op elke wolkenpagina volgt hetzelfde idee: het geeft de verwachte gemiddelde bedekking per etage voor de grootste stad van het land.
Bronnen
- Wereld Meteorologische Organisatie (WMO), Internationale Wolkenatlas, WMO-nr. 407: definities van de geslachten, de etages en de basishoogten voor gematigde breedten. https://cloudatlas.wmo.int (copyright WMO; geen tekst of beeld van de Atlas is hier overgenomen).
- Tekeningen en teksten: eigen werk van deze website.